استهبان شهري خوش آب و هوا در منطقه‌اي زيبا از استان تاريخي پارس مي‌باشد. مردمانش سخت‌كوش و معتقد و محصولات آن متعدد و به منتهي الامكان خوش طعم و گوارا.
فاصله اين سرزمين تا شيراز مركز استان فارس 170 كيلومتر مي‌باشد.
از محصولات اين سرزمين مي‌توان به انجير كه توليد آن به لحاظ كيفيت و كميت در دنيا منحصر به فرد مي‌باشد و زعفران نام برد. - هرچند انگور نيز در آن از ديرباز به وفور توليد مي‌شود.

استهبان در منابع جغرافيائي معاصر (برگرفته از كتاب جغرافياي تاريخي استهبان تاليف حسن كياني

در منابع جغرافيائي جديد با اتكاي به علم جغرافيا كاملترين اطلاعات درباره اين منطقه جغرافيائي ارائه شده است. اين منابع شهرستان استهبان را از سرزمينهاي شرق استان فارس مي‌دانند كه شمال آن به درياچه بختگان (پيچگان) جنوب آن به كوههاي تودج (توده) و غرب آن به دشت رونيز و شرق آن به كوههاي داراب و ايج محدود مي‌شود.

در حقيقت اين منطقه دشتي است با 1767 متر ارتفاع از سطح دريا و 2652 كيلومتر مربع وسعت، با اين شرايط شهر استهبان در دشتي قرار دارد كه توسط كوهها احاطه شده است. از اين شهر مدار 29 درجه و 8 دقيقه عرض شمالي و 59 درجه و 3 دقيقه طول شرقي مي گذرد.[1]

جاده كوهستاني شرق شهرستان به طول 35 كيلومتر عامل ارتباط آن با ني ريز است، جاده غربي شهرستان به طرف شيراز از دشتهاي به هم پيوسته گرده و رونيز مي‌گذرد. و در محدوده تنگ كرم به جاده شيراز – فسا مي پيوندد. اين جاده تا شيراز 175 كيلومتر طول دارد. كوههاي مرتفع، قسمتهاي غربي، جنوب غربي، جنوبي و تا حدودي شمال منطقه را فرا گرفته اند. مهمترين ارتفاعات آن، سلسله جبال تودج است كه در اصل دنباله زاگرس جنوبي مي باشد. بلندترين ارتفاع در اين سلسله جبال 2300 متر است. طول اين ارتفاعات را صاحب فارسنامه ناصري از «رونيز» تا كوه «بوخون» در «فارغان سبعه» چهل و چهار فرسخ نوشته است.[2]

منابع آب منطقه را چشمه، قنات و رودخانه تشكيل مي دهند. رودخانه هاي اين شهرستان فصلي اند و در اسفند و فروردين ماه سالهاي پر باران از ارتفاعات جنوبي مشرف به شهرستان سرچشمه گرفته و با گذشتن از غرب شهر به سوي شمال، روستاهاي خير، جاري مي شوند و در آنجا به درياچه بختگان مي ريزند. رودخانه هاي «فتح آباد» و «عباس آباد» از اين نمونه اند رودخانه «رودبار» (روستائي در نزديكي ايج) تنها رودخانه دائمي منطقه است كه از كوههاي «بوخون نيريز» سرچشمه مي گيرد و با مشروب كردن روستاهاي ناحيه رودبار به منطقه داراب وارد مي شود.[3]

چشمه هاي «قعري»، «پادزهري»، «يوخوُ»، «مُرَخنه» و «بُك بُك» از مهمترين منابع تأمين آب شهرستان بشمار مي روند. اين چشمه  سارها كه در ارتفاعات جنوب غرب و غرب شهرستان (سلسله جبال تودج) قرار دارند در اصل سرقناتهائي هستند كه از گذشته بسيار دور مورد بهره برداري اهالي مناطقه بوده اند. در كتب قديم آمده است كه آب بستانها و زراعت اين شهر از چشمه هاي پادزهري و قعري بوده كه هر دو از جانب مغرب همه جا زير درختان با ثمر جاري اند.[4]

حداكثر گرماي تابستان در اين منطقه 36 درجه و حداقل سرماي زمستان 4 درجه زير صفر است. متوسط باران سالانه بين 50 تا 450 ميليمتر گزارش شده است.[5] اين درجه حرارت و مقدار بارندگي، كوهستانها و چشمه سارهاي منطقه بالاخص كوههاي جنوب شهرستان را سر سبزي و طراوت خاصي بخشيده به گونه اي كه باغات و بوستانهاي روح افزا و انجيرستانها و انگورستانهاي وسيع و سرسبز در اطراف شهر و مناظر چشمگيري بوجود آورده است.

تغيير ريزش برف و باران سالانه از خصلتهاي طبيعي و كهن منطقه محسوب مي شود. اين ويژگي كه مخصوص نواحي آب و هوائي متاثر از اقليم كويري است در كم و زياد شدن آب چشمه هاي و قناتها تاثير فراوان دارد بطوري كه اگر يكسان بارندگي فراوان (بخصوص بصورت برف در ارتفاعات) صورت گيرد آب چشمه سارها و قناتها سنگين و زياد خواهد بود و بر عكس اگر كمي بارندگي در مدت چند سال به صورت پيوسته رخ دهده حتي ممكن است به خشك شدن برخي منابع آب بيانجامد. در چنين وضعي كم آبي تا فرارسيدن سالهاي پر باران تر سالي (خوش سالي) و به سالهاي كم باران، خشك سالي (بد سالي) مي گويند. در منابع آمده است كه در سال 1288 هـ.ق آب چشمه هاي قصبه اصطهبانات چنان كم شد كه باغستانهايش خشك گرديد و زمين اين منطقه از گياه خالي شد، در حاليكه پيش از اين سال ميوه هاي گوناگون اين شهر به اندازه اي فراوان بود كه در ديگر جاي فارس نبود.[6]

در منبع ديگري آمده كه در جمادي الاول 1312 هـ .ق هفده روز تمام پيوسته باران باريد و در منطقه اصطهبانات خرابي كلي ببار آمد.[7] در محرم همين سال وضع آب و هوا بار ديگر دچار تغييرات شديدي مي شود.

اغلب شبانه روز هوا ابري و رعد و برق زياد وجود داشته است، روزها پيوسته باراني بوده و از باران شب عاشورا خرابي كلي ببار آمده بطوري كه در شهر سيل چنان سنگين بوده كه اطراف محلات آنجا را به كلي ويران كرده است.[8]

شايد همين تفاوت آب و هوايي اين منطقه بوده كه باور افسانه مانندي را كه صاحب حبيب السيربيان مي كند موجب شده است وي در كتابش مي نويسد:

« در شبانكاره[9]چشمه‌اي است كه در آنجا بقدر دو سه آسياب آب بيرون مي آيد و مدت سي سال آب آن در جريان و سي سال ديگر انقطاع مي يابد چنانكه قطره اي آب در آن نتوان يافت».[10]

پوشش گياهي اين ناحيه اهميت فراوان دارد زيرا جنگلهاي پراكنده آن درختهاي متنوعي را در خود پرورش مي دهند. درختان به، ارژن، سرو كوهي، جرگه و .... با درختچه هاي كوچك، طبيعت سرسبزي را براي اين منطقه فراهم آورده اند. البته درختكاري يكي از ويژگيهاي مردم اين سرزمين از گذشته بسيار دور بوده است و بر همين اساس منابع نيز اين شهر را هميشه به صورت «شهركي پر درخت» بازگو كرده اند.[11] بنا به گزارش شفاهي اداره منابع طبيعي استهبان بيشتري تعداد درختان اين ناحيه را درخت انجير بخود اختصاص داده است. علاوه بر درختان ياد شده باغداران استهبان به پرورش انواع درختان باغي از جمله انگور، بادام، انار، مركبات و مقدار كمي سيب و گلابي و آلو سياه مي پردازند، باغات مركبات روستاي «رودبار» و باغات انار «خيروايج» نيز محصولات مطلوبي ارائه مي دهند.[12]

مزارع شهرستان در شمال، شمال شرقي و شرق شهر قرار گرفته و هر يك روستا نيز بنا به شرايط طبيعي خود از مقداري زمين كشاورزي برخوردار است با توجه به شرايط مساعد جغرافيائي در اين منطقه گندم، جو، پنبه، ذرت، حبوبات، زعفران، صيفي جات و سبزيجات بخوبي پرورش مي يابند.

در گذشته كشت خشخاش و تنباكو نيز بشدت معمول بوده و مصرف تجارتي داشته است.[13] اما امروزه اين كشت بكلي منسوخ گرديده است.

در پوشش حيواني اين ناحيه مي توان از حيوانات وحشي چون گرگ، شغال، روباه، بزكوهي، قوچ، ميش و حيوانات اهلي چون گوسفند، بز، گاو، الاغ، و تعداد كمي اسب و استر نام برد. همچنين خزندگان، مار و سوسمارهاي بزرگ و كوچك و از پرندگان وحشي و اهلي عقاب، كبك، تيهو، جغد، پرندگان كوچك و مرغ و ماكيان در اين منطقه زندگي مي كنند.[14]

حيوانات شكاري و قابل صيد منطقه در گذشته نه چندان دور بسيار فراوان بوده و منابع ضمن اشاره به بز، پازن، بز وحشي، قوچ و ميش كوهي، كبك و تيهو گفته اند كه پادزهري كه از شكم بز و پازن كوهي در كوهستانهاي جنوبي اين شهر بدست مي آمده، بسيار گران قيمت و نادر بوده است.[15] امروزه تنوع پوشش حيواني منطقه بواسطه شكار بي رويه در گذشته و عدم حمايت ارگانهاي مسئول در حفظ حيات وحش به حداقل رسيده است.

از لحاظ زمين شناسي خاك اين ناحيه رسوبي و مخلوط با ماسه و آهك است كه در دشتها از مقدار ماسه كاسته مي شود. با ورود به كوهستانها از داخل كوهپايه هاي ابتدا ماسه هاي به سنگهاي درشت و بعد به صخره هاي بزرگ تغيير شكل مي يابد. بطور كلي جنس خاك در استهبان ريز بافت و داراي پودرهاي گچ و آهك مي باشد و از ساختمان فيزيكي چندان مناسبي برخوردار نيست.[16]

بنا به گزارش اداره منابع طبيعي شهرستان در اين منطقه معادن سنگ مرمريت، چيني و سياه وجود دارد كه در استهبان، خير، رونيز و ايج پراكنده اند، از اين منابع تنها معدن سنگ رونيز مورد بهره برداري و در امر صنايع ساختماني بكار مي رود. در رودبار ايج معدن منگنز شناسائي شده ولي هنور به مرحله بهره برداري و  استخراج نرسيده است.

معادن نفت نيز در ناحيه «دم تنگ» (حدود ده كيلومتري غرب شهرستان» از مقادير قابل توجهي نفت سبز برخوردارند و رگه هاي طلا نيز به مقدار كم در خاكهاي ناحيه رودبار يافت شده اند. معادن سنگ و گچ و آهك بوفور در منطقه استهبان پراكنده اند و مورد بهره برداري قرار گرفته اند. خاك رس استهبان كه بهترين خاك سراميك منطقه است ندرتاً توسط صنعت گران سراميك شهرستان استفاده مي شود. نمك درياچه بختگان نيز در ناحيه خير مورد استفاده روستاهاست.

كار شناخت معادن زير زميني و اكتشافات و استخراج آنها  در اين منطقه بسيار كم صورت گرفته و از مراكز صنعتي در اينجا خبري نيست. مسلماً تلاشهاي متخصصين صنعت و معدن كشور و اقبال مسئولين امر مي تواند توانائيهاي بالقوه نهفته در دل طبيعت اين منطقه را بيشتر آشكار و بارور سازد.[17]